Off Stream: Όταν η τέχνη γίνεται χώρος για όλους

Μπορεί η τέχνη να αποτελέσει πραγματικό εργαλείο κοινωνικής αλλαγής; Μπορεί ένα μουσείο, μια έκθεση ή μια καλλιτεχνική δράση να γίνει προσβάσιμη και ουσιαστική για κάθε άνθρωπο, ανεξάρτητα από την ηλικία, το φύλο, την καταγωγή ή την αναπηρία του;

Η ομάδα της Off Stream απαντά καθημερινά σε αυτά τα ερωτήματα με πράξεις. Από τη Θεσσαλονίκη, μια νέα γενιά ανθρώπων του πολιτισμού αποδεικνύει ότι η δημιουργικότητα μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα, να αμφισβητήσει στερεότυπα και να δημιουργήσει χώρους όπου η διαφορετικότητα δεν αντιμετωπίζεται ως εξαίρεση, αλλά ως πολύτιμο στοιχείο της συλλογικής εμπειρίας.

Από το 2021 μέχρι σήμερα, η Off Stream σχεδιάζει και υλοποιεί πρωτοποριακά καλλιτεχνικά προγράμματα, ερευνητικές δράσεις και εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες που φέρνουν στο επίκεντρο τη συμπερίληψη και την ισότιμη πρόσβαση στον πολιτισμό. Με μια συμμετοχική και βιωματική προσέγγιση, αξιοποιεί την τέχνη όχι μόνο ως μέσο έκφρασης, αλλά και ως καταλύτη κοινωνικού διαλόγου, συνεργασίας και αλλαγής.

Το έργο της έχει ήδη ξεπεράσει τα ελληνικά σύνορα, αποσπώντας σημαντικές διεθνείς διακρίσεις και παρουσιάζοντας καινοτόμες μεθοδολογίες σε πανεπιστήμια, πολιτιστικούς οργανισμούς και φορείς του εξωτερικού.

Πίσω όμως από κάθε βράβευση βρίσκεται μια βαθιά ανθρώπινη φιλοσοφία: η πεποίθηση ότι ο πολιτισμός ανήκει σε όλους και ότι καμία μορφή διαφορετικότητας δεν πρέπει να αποτελεί εμπόδιο στη συμμετοχή.

Στο Social Profile γνωρίσαμε τη Στέλλα Αναστασάκη, Ιστορικό Τέχνης και τη Χριστίνα Βλάχου, Πολιτιστική Διαχειρίστρια, τις δύο γυναίκες που ίδρυσαν την Off Stream και κατάφεραν, μέσα σε λίγα μόλις χρόνια, να δημιουργήσουν μια από τις πιο καινοτόμες πρωτοβουλίες στον χώρο του σύγχρονου πολιτισμού.

Σε μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα συζήτηση, μας μιλούν για το όραμά τους, τις προκλήσεις που αντιμετώπισαν, τη δύναμη της τέχνης να φέρνει τους ανθρώπους πιο κοντά και την ανάγκη να οικοδομήσουμε μια κοινωνία πιο ανοιχτή, πιο συμπεριληπτική και, τελικά, πιο ανθρώπινη.

S.P.: Πώς γεννήθηκε η ιδέα της Off Stream και ποια ανάγκη νιώσατε ότι έρχεται να καλύψει στον χώρο του πολιτισμού και της προσβασιμότητας;

Στέλλα Αναστασάκη & Χριστίνα Βλάχου: Η Off Stream γεννήθηκε από μια απλή αλλά ουσιαστική διαπίστωση που είχαμε καθώς εργαζόμασταν σε μουσεία και χώρους τέχνης.

Ο πολιτισμός δεν είναι πραγματικά ανοιχτός και δημοκρατικός όταν δεν είναι προσβάσιμος σε όλα τα άτομα. Ως επαγγελματίες του χώρου βλέπαμε ότι η προσβασιμότητα και η συμπερίληψη αντιμετωπιζόταν συχνά ως μια συμπληρωματική ή ειδική υπηρεσία και όχι ως αναπόσπαστο στοιχείο του σχεδιασμού.

Έτσι, αποφασίσαμε να δημιουργήσουμε έναν οργανισμό που θα φέρνει την συμπερίληψη στο επίκεντρο της πολιτιστικής εμπειρίας, μέσα από καινοτόμες δράσεις, έρευνα, συνεργασίες και εκπαιδευτικά προγράμματα.

Στόχος μας είναι να δημιουργούμε εμπειρίες που μπορούν να μοιραστούν όλοι οι άνθρωποι, ανεξάρτητα από τις αισθητηριακές ή άλλες ιδιαιτερότητές τους.

S.P.: Τι σημαίνει για εσάς ο όρος «συμπεριληπτικός πολιτισμός» και πόσο κοντά βρίσκεται σήμερα η ελληνική κοινωνία σε αυτό το όραμα;

Σ & Χ: Για εμάς συμπεριληπτικός πολιτισμός σημαίνει ότι όλα τα άτομα έχουν ισότιμη δυνατότητα να συμμετέχουν, να δημιουργούν και να απολαμβάνουν την τέχνη και τα πολιτιστικά αγαθά.

Δεν αρκείται μόνο στην φυσική πρόσβαση σε ένα κτίριο ή στην ύπαρξη μιας ράμπας. Αφορά τον τρόπο που σχεδιάζονται οι εκθέσεις, οι δράσεις, η επικοινωνία, η εκπαίδευση του προσωπικού και τελικά, τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε το κοινό των μουσείων ή των φορέων πολιτισμού.

Στην Ελλάδα έχουν γίνει σημαντικά βήματα τα τελευταία χρόνια. Όλο και περισσότεροι πολιτιστικοί οργανισμοί αναγνωρίζουν την αξία της συμπερίληψης και αναζητούν τρόπους να γίνουν πιο ανοιχτοί, προσελκύοντας όλο και πιο ετερόκλητα ή νέα κοινά.

Ωστόσο, υπάρχει ακόμη μεγάλη απόσταση μέχρι η συμπερίληψη να αποτελεί σταθερή πρακτική και δέσμευση για τους φορείς και όχι μια μεμονωμένη πρωτοβουλία ή πρόγραμμα.

S.P.: Ποια είναι τα σημαντικότερα εμπόδια που εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν τα άτομα με αναπηρία στην πρόσβασή τους στην τέχνη και τον πολιτισμό;

Σ & Χ: Έχουμε παρατηρήσει ότι ο περισσότερος κόσμος όταν σκέφτεται τα εμπόδια που αντιμετωπίζουν τα ανάπηρα άτομα στην πρόσβασή τους συνήθως εστιάζει στα φυσικά εμπόδια, όπως την έλλειψη ράμπας ή αναβατορίου κλπ.

Υπάρχουν όμως άλλου είδους εμπόδια που ίσως να μην σκεφτόμαστε τόσο συχνά όπως πληροφοριακά, επικοινωνιακά αλλά και κοινωνικά εμπόδια στην πρόσβαση ανάπηρων ατόμων στην τέχνη.

Συχνά λείπει η πρόβλεψη για την πρόσβαση των ανάπηρων ατόμων στο περιεχόμενο των πολιτιστικών χώρων, όπως για παράδειγμα οι απτικές αναπαραστάσεις εκθεμάτων, οι ακουστικές περιγραφές, τα βίντεο ή η ταυτόχρονή διερμηνεία στην Ελληνική Νοηματική Γλώσσα, η προσβάσιμη ψηφιακή επικοινωνία ή ακόμη και η σωστή ενημέρωση για το τι μπορεί να συναντήσει ένας επισκέπτης σε έναν χώρο πολιτισμού. Ωστόσο το μεγαλύτερο εμπόδιο κατά τη γνώμη μας, είναι η αντίληψη ότι η προσβασιμότητα αφορά μια μικρή ομάδα ανθρώπων.

Στην πραγματικότητα, μέσα από τη δουλειά μας με την Off Stream και τις συνεργασίες μας με πολιτιστικούς φορείς και τις κοινότητες των ατόμων με αναπηρία, έχουμε διαπιστώσει και επιβεβαιώσει ότι όταν ένας πολιτιστικός χώρος γίνεται πιο προσβάσιμος και συμπεριληπτικός, γίνεται καλύτερος για όλα τα άτομα ανεξαιρέτως.

S.P.: Το πρόγραμμα «Σημεία Συνάντησης» παρουσιάστηκε πρόσφατα και στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού έργου CCSI4CCSI, στο οποίο η Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας είναι Επικεφαλής Εταίρος, ως παράδειγμα καινοτόμου προσέγγισης στη συμμετοχή και την προσβασιμότητα στον πολιτισμό.

Πώς γεννήθηκε η ιδέα αυτής της δράσης και ποια είναι η φιλοσοφία που τη διέπει;

Σ & Χ: Η ιδέα γεννήθηκε από την επιθυμία να δημιουργήσουμε μια κοινή εμπειρία για ανθρώπους με και χωρίς αισθητηριακές αναπηρίες.

Αντί να σχεδιάσουμε μια δράση αποκλειστικά για ένα συγκεκριμένο κοινό -που ίσως και άθελα να δημιουργεί ακόμα έναν διαχωρισμό-, θελήσαμε να αναπτύξουμε έναν τρόπο προσέγγισης της τέχνης που να μας χωρά όλες, όλους, όλα καθώς πιστεύουμε ότι μέσα από την αλληλεπίδραση και την ανταλλαγή μπορούμε να πετύχουμε την ουσιαστική συμπερίληψη και αποδοχή του διαφορετικού.

Για τα «Σημεία Συνάντησης» αναπτύξαμε μια πρωτότυπη μεθοδολογία τόσο για τις δράσεις κοινού όσο και για τη δημιουργική ακουστική περιγραφή των έργων τέχνης που συνθέτουμε συμμετοχικά με το κοινό στις δράσεις αυτές.

Κατά τη διάρκεια των δράσεων χρησιμοποιούμε απτικά βοηθήματα, άλλα απτικά ή οσφρητικά ερεθίσματα που συνδέονται με το έργο, ενώ υπάρχει και ταυτόχρονη διερμηνεία στην Ελληνική Νοηματική Γλώσσα. Το πιο σημαντικό στοιχείο είναι ότι το έργο τέχνης αποτελεί αφορμή για μια προσωπική εμπειρία, για ανταλλαγή απόψεων και συζήτηση μεταξύ των συμμετεχόντων ατόμων που τελικά μας φέρνει πιο κοντά.

Η φιλοσοφία της δράσης είναι ότι η διαφορετικότητα των τρόπων αντίληψης δεν αποτελεί περιορισμό, αλλά εμπλουτίζει ακόμα περισσότερο την εμπειρία όλων των ατόμων.

S.P.: Τι είναι αυτό που διαφοροποιεί τα «Σημεία Συνάντησης» από μια συμβατική ξενάγηση ή εκπαιδευτική πολιτιστική δράση;

Σ & Χ: Δεν πρόκειται για μια δράση όπου ένας «ειδικός» μεταδίδει πληροφορίες στα συμμετέχοντα άτομα. Είναι μια διαδικασία συνδιαμόρφωσης της εμπειρίας. Το κοινό παρατηρεί, αγγίζει, ακούει, περιγράφει, συζητά και μοιράζεται τις προσωπικές του αναγνώσεις. Θέλουμε δηλαδή να φύγουμε από την λογική ότι υπάρχει μια «αυθεντία» που μας μαθαίνει τέχνη.

Στις δράσεις των Σημείων Συνάντησης δεν υπάρχει ένας «σωστός» τρόπος να προσεγγίσει κανείς ένα έργο τέχνης. Υπάρχουν πολλοί διαφορετικοί τρόποι, και όλοι έχουν αξία.

Επίσης, αυτό που προκύπτει μέσα από την δράση δεν σταματά με την ολοκλήρωση του προγράμματος αλλά συνεχίζει πέρα από αυτό μέσα από τις καθολικά προσβάσιμες καρτ ποστάλ που παράγουμε και είναι διαθέσιμες στα πωλητήρια των συνεργαζόμενων φορέων. Οι καρτ ποστάλ απεικονίζουν φωτογραφικά και απτικά το έργο τέχνης στο οποίο εστίασε η κάθε δράση κοινού και στο πίσω μέρος τους φέρουν QR κωδικό όπου σκανάρωντας τον δίνει πρόσβαση στην καθολικά προσβάσιμη ιστοσελίδα μας, όπου υπάρχει η δημιουργική περιγραφή που σύνθεσε το κοινό για το συγκεκριμένο έργο, Ελληνικά και Αγγλικά, σε μορφή κειμένου, αρχείο ήχου, βίντεο Ελληνικής Νοηματικής και Διεθνών Νοημάτων.

Μάλιστα το 2025 η συλλογή των καρτ ποστάλ απέσπασε το 2ο βραβείο Σουβενίρ Μουσείου από το Balkan Museum Network.

S.P.: Ποια ήταν τα σημαντικότερα συμπεράσματα που προέκυψαν μέσα από τη συνάντηση και την αλληλεπίδραση ατόμων με και χωρίς αναπηρία στο πλαίσιο της δράσης;

Σ & Χ: Ίσως το σημαντικότερο συμπέρασμα είναι ότι όταν δημιουργούνται οι κατάλληλες συνθήκες, οι διαχωριστικές γραμμές σχεδόν εξαφανίζονται ή δεν έχουν σημασία. Τα συμμετέχοντα άτομα δεν εστιάζουν στο ποιος είχε ή δεν είχε αναπηρία. Θυμούνται τις συζητήσεις, τις ανακαλύψεις, τις κοινές εμπειρίες και τελικά τη σύνδεση που ένιωσαν με τα άλλα άτομα.

Παράλληλα, πολλά συμμετέχοντα άτομα χωρίς αναπηρία μάς λένε ότι μετά τη δράση αντιλαμβάνονται διαφορετικά τόσο την τέχνη όσο και την έννοια της προσβασιμότητας.

Ή επίσης ότι συμμετέχοντα Κωφά άτομα για πρώτη φορά αλληλοεπίδρασαν και συνεργάστηκαν με τυφλά άτομα στις δράσεις αυτές, και με τον τρόπο αυτό μπόρεσαν να κατανοήσουν πως μπορούν να περιγράψουν ένα έργο τέχνης σε ένα τυφλό άτομό ώστε να καταλάβει την μορφή και την όψη του.

Για εμάς αυτή η εμπειρία που μοιραζόμαστε κατά την διάρκεια των συναντήσεων είναι το μεγαλύτερο και πιο σημαντικό αποτέλεσμα των Σημείων Συνάντησης.

S.P.: Πώς νιώσατε βλέποντας μια πρωτοβουλία που ξεκίνησε από τη Θεσσαλονίκη να παρουσιάζεται σε ευρωπαϊκό επίπεδο ως καλή πρακτική στον χώρο της πολιτιστικής προσβασιμότητας;

Σ & Χ: Ήταν ιδιαίτερα τιμητικό, όχι μόνο για εμάς αλλά και για τις συνεργάτιδες και συνεργάτες μας, τους συνεργαζόμενους φορείς και για τα συμμετέχοντα άτομα που συνέβαλαν στην επιτυχία του πρότζεκτ.

Αποτελεί μια επιβεβαίωση ότι η καινοτομία δεν εξαρτάται από το μέγεθος ενός οργανισμού αλλά από τη συνέπεια, τη συνεργασία και τη διάθεση να δοκιμάσεις νέες προσεγγίσεις. Παράλληλα, μας δίνει ακόμη μεγαλύτερο κίνητρο να συνεχίσουμε να αναπτύσσουμε δράσεις με διεθνή προοπτική.

S.P.: Η δράση «Σημεία Συνάντησης» έχει πραγματοποιηθεί και στην ιδιαίτερη πατρίδα του περιοδικού μας, τις Σέρρες, στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Πινακοθήκη “Κωνσταντίνος Ξενάκης”.

Πώς ανταποκρίνονται οι ίδιοι οι πολιτιστικοί φορείς όταν τους προτείνετε να εντάξουν πρακτικές προσβασιμότητας;

Σ & Χ: Σωστά, ένα από τα 10 μουσεία που συμμετείχαν στην πρώτη υλοποίηση του πρότζεκτ Σημεία Συνάντησης το 2023 ήταν και το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Πινακοθήκη ‘Κωνσταντίνος Ξενάκης’, στις Σέρρες, ένα νεοσύστατο μουσείο που αναδεικνύει το πολύ σημαντικό έργο του καλλιτέχνη Κωνσταντίνου Ξενάκη.

Στο σύνδεσμο μπορείτε να απολαύσετε και την δημιουργική περιγραφή που δημιούργησε το κοινό που συμμετείχε στο συγκεκριμένο σημείο συνάντησης για το έργο στο οποίο εστιάσαμε. Όσον αφορά το πως ανταποκρίνονται οι πολιτιστικοί φορείς στην ένταξη και υιοθέτηση πρακτικών προσβασιμότητας, παρατηρούμε μια ολοένα και πιο θετική ανταπόκριση.

Πολλοί φορείς θέλουν να γίνουν πιο προσβάσιμοι, αλλά δεν γνωρίζουν από πού να ξεκινήσουν.

Όταν όμως βλέπουν στην πράξη ότι οι παρεμβάσεις μπορούν να ενταχθούν δημιουργικά στη λειτουργία ενός μουσείου ή μιας έκθεσης και ότι το κοινό ανταποκρίνεται θετικά, αντιλαμβάνονται πως η προσβασιμότητα δεν είναι υποχρέωση αλλά ευκαιρία να διευρύνουν το κοινό τους και να αναβαθμίσουν συνολικά την εμπειρία που προσφέρουν.

S.P.: Από όλα τα έργα και τις δράσεις που έχετε υλοποιήσει μέχρι σήμερα, ποια σας έχει συγκινήσει περισσότερο και γιατί;

Σ & Χ: Είναι πραγματικά δύσκολο να ξεχωρίσουμε μία δράση, γιατί καθεμία μάς έχει διδάξει κάτι διαφορετικό και έχει συμβάλει στην εξέλιξη της Off Stream. Σίγουρα, τα Σημεία Συνάντησης κατέχουν μια ξεχωριστή θέση, γιατί εκεί βλέπουμε στην πράξη ανθρώπους με και χωρίς αναπηρίες να συναντιούνται και να συμμετέχουν ισότιμα μέσα από την τέχνη.

Κάθε φορά διαπιστώνουμε ότι, όταν δημιουργηθούν οι κατάλληλες συνθήκες, η διαφορετικότητα δεν αποτελεί εμπόδιο αλλά αφετηρία για έναν πιο ουσιαστικό διάλογο.

Αυτό που μας συγκινεί ιδιαίτερα είναι ότι η μεθοδολογία των Σημείων Συνάντησης εξελίσσεται συνεχώς και βρίσκει εφαρμογή σε διαφορετικά πολιτιστικά περιβάλλοντα.

Ξεκίνησε από μουσεία τέχνης, όπου έχει υλοποιηθεί με μεγάλη επιτυχία σε δύο κύκλους δράσεων το 2023 και το 2025, ενώ πρόσφατα εφαρμόστηκε και σε εργαστήρια καλλιτεχνών, δημιουργώντας έναν νέο τρόπο γνωριμίας του κοινού με την καλλιτεχνική διαδικασία και ιδιαίτερα ενδιαφέροντα αποτελέσματα.

Τον Σεπτέμβριο μάλιστα η ίδια μεθοδολογία θα μεταφερθεί στον δημόσιο χώρο, μέσα από μια νέα σειρά δράσεων γύρω από τα δημόσια γλυπτά της παραλίας της Θεσσαλονίκης, σε συνεργασία με τον Δήμο Θεσσαλονίκης και με την υποστήριξη και την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού.

Ένα έργο που επίσης μας συγκινεί ιδιαίτερα είναι το Making Sense που υλοποιήσαμε το 2024 σε συνεργασία με τη Σχολή Καλών Τεχνών και το Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων όπου εκπαιδεύσαμε φοιτήτριες/τές και νέες/ους δημιουργούς στο πως οι αρχές της προσβασιμότητας και της πολυαισθητηριακότητας να μην χρησιμοποιούνται μόνο ως εργαλεία για να γίνουν προσβάσιμα ήδη υπάρχοντα έργα, αλλά να αποτελέσουν πηγή έμπνευσης και σημείο εκκίνησης για τη δημιουργία πρωτότυπων έργων τέχνης που σχεδιάζονται εξαρχής ως συμπεριληπτικά. Για εμάς, αυτό αποτελεί μια ουσιαστική αλλαγή παραδείγματος στον τρόπο με τον οποίο εκπαιδεύονται οι αυριανοί καλλιτέχνες.

Τέλος, ξεχωριστή θέση έχει και το Χρώμα σε Καμβά, ένα πρότζεκτ που υλοποιήσαμε το 2024 σε συνεργασία με την Εθνική Ομοσπονδία Τυφλών, έπειτα από αίτημά τους, όπου αναπτύξαμε μια πρωτότυπη μεθοδολογία διδασκαλίας της Ιστορίας της Τέχνης, η οποία απευθύνεται ισότιμα σε άτομα με και χωρίς αναπηρία όρασης.

Πρόκειται για μια προσέγγιση που απ’ όσο γνωρίζουμε, δεν είχε εφαρμοστεί μέχρι σήμερα στην Ελλάδα αλλά και στην Ευρώπη και αποδεικνύει ότι η ιστορία της τέχνης μπορεί να διδάσκεται με τρόπο πραγματικά συμπεριληπτικό, χωρίς να διαχωρίζει τα άτομα ανάλογα με τον τρόπο που αντιλαμβάνονται τον κόσμο.

S.P.: Το φετινό καλοκαίρι υλοποιείτε Πολυαισθητηριακούς Περιπάτους στη Θεσσαλονίκη. Πώς θα περιγράφατε αυτή την εμπειρία σε κάποιον που δεν έχει συμμετάσχει ποτέ;

Σ & Χ: Μόλις ολοκληρώσαμε δύο Πολυαισθητηριακούς Περιπάτους στη Θεσσαλονίκη, και συγκεκριμένα στον ιστορικό κήπο Δελασάλ στα Πεύκα. Οι δράσεις αυτές εντάσσονται στο ευρύτερο έργο «Ιστορικός Κήπος Δελασάλ», που υλοποιείται από τον Δήμο Νεάπολης Συκεών, την Εφορεία Αρχαιοτήτων Περιφέρειας Θεσσαλονίκης και την περιβαλλοντική οργάνωση Μαμαγαία, με χρηματοδότηση από το Πράσινο Ταμείο.

Ουσιαστικά για εμάς η συγκεκριμένη δράση έχει μεγάλο ενδιαφέρον γιατί μας «βγάζει» από τους χώρους πολιτισμού και τα μουσεία και δοκιμάζουμε ένα νέο φυσικό περιβάλλον, γεγονός που για εμάς έχει τεράστιο ενδιαφέρον.

Πρόκειται λοιπόν για μια πρόσκληση να επιβραδύνουμε και να γνωρίσουμε ένα φυσικό και πολιτιστικό τοπίο με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο. Ο πολυαισθητηριακός περίπατος είναι σχεδιασμένος από εμάς ώστε να απευθύνεται ισότιμα σε άτομα με και χωρίς οπτική αναπηρία. Αντί λοιπόν να εστιάζουμε στην όραση, μαθαίνουμε να ενεργοποιούμε όλες τις αισθήσεις μας. Τα συμμετέχοντα άτομα ακούν, αγγίζουν, μυρίζουν, παρατηρούν τις υφές, τη θερμοκρασία, τους ήχους και τα φυσικά στοιχεία του κήπου.

Πολλοί μάς είπαν στο τέλος ότι αισθάνονται σαν να επισκέφθηκαν έναν τόπο που δεν είχαν ξαναδεί ποτέ, παρότι είναι κάτοικοι της περιοχής και περνούσαν από εκεί για χρόνια.

Πιστεύουμε ότι όταν μαθαίνουμε να παρατηρούμε το φυσικό και πολιτιστικό μας περιβάλλον μέσα από περισσότερες αισθήσεις, αναπτύσσουμε μια βαθύτερη σχέση τόσο με τον τόπο όσο και με τους ανθρώπους που τον μοιράζονται μαζί μας.

S.P.: Πώς μπορούν οι αισθήσεις να λειτουργήσουν ως γέφυρα ανάμεσα στους ανθρώπους, την τέχνη και τη φύση που τους περιβάλλει;

Σ & Χ: Οι αισθήσεις είναι ένας κοινός τόπος επικοινωνίας. Μπορεί να βιώνουμε τον κόσμο με διαφορετικούς τρόπους, αλλά όλες, όλοι και όλα αντιδρούμε σε έναν ήχο, μια υφή, μια μυρωδιά ή μια αφήγηση.

Όταν δημιουργούμε εμπειρίες που ενεργοποιούν περισσότερες από μία αισθήσεις, δίνουμε σε περισσότερους ανθρώπους τη δυνατότητα να συμμετέχουν όχι μόνο ισότιμα αλλά και πιο ουσιαστικά, καλλιεργόντας παράλληλα την ενσυναίσθηση και τη διάθεση να αντιληφθούμε τον κόσμο μέσα από την οπτική του άλλου.

S.P.: Στη προσωπική σας εξέλιξη και συνεργασία, πώς αντιμετωπίζετε ως δυο νέες γυναίκες το ανταγωνιστικό περιβάλλον της τέχνης και του πολιτισμού; Ποιες είναι οι μεγαλύτερες δυσκολίες που αντιμετωπίσατε στην έναρξη της Off Stream;

Σ & Χ: Από την αρχή επιλέξαμε να επενδύσουμε στη συνεργασία και όχι στον ανταγωνισμό. Πιστεύουμε ότι οι πιο ουσιαστικές αλλαγές προκύπτουν όταν διαφορετικοί άνθρωποι και οργανισμοί ενώνουν τις γνώσεις και τις εμπειρίες τους. Οι μεγαλύτερες δυσκολίες είχαν να κάνουν με την ανάγκη να αποδείξο

υμε ότι η προσβασιμότητα δεν είναι μια εξειδικευμένη υπηρεσία για λίγους αλλά μια σύγχρονη προσέγγιση που αφορά ολόκληρο τον πολιτιστικό τομέα.

Χρειάστηκε χρόνος, συνέπεια και πολλή δουλειά για να χτίσουμε σχέσεις εμπιστοσύνης με συνεργάτες και φορείς.

S.P.: Η Θεσσαλονίκη διαθέτει ένα ιδιαίτερα ζωντανό πολιτιστικό οικοσύστημα. Πόσο προσβάσιμο θεωρείτε ότι είναι σήμερα για όλους τους πολίτες;

Σ & Χ: Η Θεσσαλονίκη διαθέτει σημαντικούς πολιτιστικούς οργανισμούς, ενεργές πρωτοβουλίες και ανθρώπους που επιδιώκουν την αλλαγή. Τα τελευταία χρόνια βλέπουμε όλο και περισσότερες προσπάθειες προς την κατεύθυνση της προσβασιμότητας, κάτι ιδιαίτερα ενθαρρυντικό.

Παρ› όλα αυτά, πολλές παρεμβάσεις εξακολουθούν να σχεδιάζονται χωρίς τη συμμετοχή των ίδιων των ατόμων με αναπηρία. Έτσι, δημιουργούνται λύσεις που μπορεί να φαίνονται επαρκείς στα χαρτιά, αλλά συχνά δεν ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες των ανθρώπων στους οποίους απευθύνονται.

Η προσβασιμότητα δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως μια τυπική υποχρέωση ή ως προϋπόθεση μιας χρηματοδότησης. Χρειάζεται συνδιαμόρφωση με τις ίδιες τις κοινότητες.

Αυτό ακριβώς επιχειρήσαμε μέσα από το πρόγραμμα Αισθήσεις σε Διάλογο, που υλοποιήσαμε τον τελευταίο χρόνο σε συνεργασία με το Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα και Νεότερης Ιστορίας της Μακεδονίας, με την υποστήριξη του Υπουργείου Πολιτισμού - Διεύθυνση Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς.

Αναπτύξαμε μια συμμετοχική μελέτη προσβασιμότητας για τη συλλογή του μουσείου, στην οποία συνεργάστηκαν άτομα με αισθητηριακές αναπηρίες μαζί με επαγγελματίες της Ελληνικής Νοηματικής Γλώσσας, της Μουσειολογίας, της Μουσειοπαιδαγωγικής και της Νεότερης Ιστορίας.

Η διαδικασία αυτή έδωσε στο μουσείο μια σαφή εικόνα των παρεμβάσεων που πραγματικά χρειάζεται, αξιοποιώντας αποτελεσματικότερα τους διαθέσιμους πόρους και, κυρίως, βασίζοντας τον σχεδιασμό στις εμπειρίες και τις ανάγκες των ίδιων των ανάπηρων ατόμων.

Για εμάς, αυτό είναι το πιο σημαντικό στοιχείο του έργου, ότι δηλαδή επαναπροσδιορίζει την προσβασιμότητα ως μια ζωντανή, συμμετοχική διαδικασία συνδημιουργίας και όχι ως μια τεχνική προσθήκη που έρχεται στο τέλος του σχεδιασμού.

Αυτή είναι ουσιαστικά και η φιλοσοφία που διέπει τον τρόπο που προσεγγίζουμε την προσβασιμότητα στην Off Stream.

S.P.: Ποιος είναι ο ρόλος της τεχνολογίας στη δημιουργία πιο προσβάσιμων και συμπεριληπτικών πολιτιστικών εμπειριών;

Σ & Χ: Η τεχνολογία αποτελεί ένα πολύ ισχυρό εργαλείο, αρκεί να χρησιμοποιείται με επίκεντρο τον άνθρωπο. Μέσα από ακουστικές περιγραφές, ψηφιακές εφαρμογές, QR codes, απτικά μοντέλα που συνδυάζονται με ψηφιακό περιεχόμενο και προσβάσιμες ιστοσελίδες, μπορούμε να δημιουργήσουμε εμπειρίες που απευθύνονται σε πολύ περισσότερους ανθρώπους.

Δεν πρέπει όμως να ξεχνάμε ότι η τεχνολογία δεν αντικαθιστά τον σχεδιασμό της συμπερίληψης. Είναι το μέσο και όχι ο σκοπός.

S.P.: Αν η προσβασιμότητα στην τέχνη δεν ήταν μια ξεχωριστή δράση αλλά μια αυτονόητη πραγματικότητα, πώς θα ήταν η πολιτιστική ζωή της Θεσσαλονίκης και της Ελλάδας σήμερα;

Σ & Χ: Μάλλον θα μιλούσαμε λιγότερο για την προσβασιμότητα και περισσότερο για την ίδια την τέχνη. Οι άνθρωποι δεν θα χρειαζόταν να αναρωτιούνται αν μπορούν να συμμετέχουν σε μια έκθεση ή μια πολιτιστική δράση. Θα γνώριζαν ότι ο χώρος έχει σχεδιαστεί εξαρχής για όλους.

Αυτό είναι και το όραμά μας στην ουσία. Ένας πολιτισμός όπου η συμπερίληψη δεν αποτελεί εξαίρεση ή καινοτομία, αλλά τη φυσική αφετηρία κάθε δημιουργικής διαδικασίας. Θέλουμε δηλαδή η συμπερίληψη από off stream να γίνει mainstream.