Ασφάλεια Δικαίου επί του ζητήματος των μη κρατικών πανεπιστημίων. Ρεαλισμός ή ευκαιρία; Γράφει ο Δημήτρης Αγγελακόπουλος

Πριν από λίγες μέρες ανακοίνωσε η ΕΛΑΣ του Αλέξη Τσίπρα διά των αρμοδίων εκπροσώπων της τη θέσης της για τα ιδιωτικά πανεπιστήμια. Επικαλούμενη το πρόταγμα της ασφάλειας δικαίου ανέφερε πως η απόφαση του ΣτΕ και προηγουμένως η απόφαση ΔΕΕ C2020/792(Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατά Ουγγαρίας) δημιουργούν ένα πλαίσιο αναπόδραστο για οποιαδήποτε επόμενη κυβέρνηση που θα επιδιώξει να καταργήσει το Νόμο Πιερρακάκη για τα παραρτήματα των αλλοδαπών πανεπιστημιακών ιδρυμάτων στη χώρα μας.

Η προσέγγιση που επιδιώκει να κάνει το νέο κόμμα, που διεκδικεί την ηγεμονία στο χώρο της Αριστεράς, αντιμετωπίζει ως απόλυτη αλήθεια την προσέγγιση του ΣτΕ, δηλώνοντας πως η οποιαδήποτε προσπάθεια αντίθεσης με αυτή την απόλυτη αλήθεια θα είναι ζημιογόνα για το ελληνικό κράτος. Υπάρχει άραγε μία και μόνη αλήθεια κατά την άσκηση της εξουσίας, σε οποιαδήποτε από τις οργανωμένες κυρίαρχες μορφές της ή πάντοτε υπάρχουν και δυνατότητες αποφυγής των μονοδρόμων;

Τα ερωτήματα είναι ρητορικά, αφού η πολιτική, όπως και η λειτουργία των δικαστηρίων είναι διαδικασίες πρωτίστως αντιθέσεων, διαδικασίες συγκρουσιακές μεταξύ φορέων διαφορετικών συμφερόντων. Κι ως εκ τούτου, πάντα σε μια μάχη το αποτέλεσμα είναι ανοιχτό. Βέβαια, υπάρχουν συνήθως πλείστοι όσοι παράγοντες που επηρρεάζουν το αποτέλεσμα αυτό και βρίσκονται έξω από το πεδίο της μάχης, βλέπε κοινό περί δικαίου αίσθημα που οδηγεί σε ισχυρές πιέσεις ή ισχυρά οργανωμένα συμφέροντα που διαμορφώνουν το κοινωνικό πεδίο επί του οποίου θα έρθει η εφαρμογή της πολιτικής ή δικαστικής απόφασης.

Όπως και να χει, όμως, η διαδικασία για τη διαμόρφωση της απόφασης (δικαστικής ή πολιτικής) χαρακτηρίζεται τις περισσότερες φορές από τη λογική της σύγκρουσης, ερειδόμενη σε αντιθέσεις κοινωνικές. Επί της αρχής, λοιπόν, η αφήγηση περί αποδοχής του Νόμου Πιερρακάκη και της ίδρυσης μη κρατικών πανεπιστημίων στη χώρα κατά παράβαση του αρ. 16 Συντ είναι μια θέση που πολιτικά πρωτίστως θέλει να αποφύγει αυτή τη σύγκρουση και να προσαρμοστεί στα νέα δεδομένα. Εξάλλου ζούμε σε μια εποχή που πλέον το κυρίαρχο δόγμα δεν περιλαμβάνει τη χειραφέτηση, όπως συνέβαινε τα χρόνια της δεκαετίας του 70, του 80, του 90 και λίγο του 00 και όπως προσπαθεί ένα κομμάτι της Αριστεράς να κρατήσει ζωντανό, αλλά έχει στις πρώτες θέσεις την προσαρμογή. Embedded είναι ο όρος που χρησιμοποιούν στις ΗΠΑ, τουτέστιν ενσωματωμένος.

Η άποψη αυτή, λοιπόν, που εξέφρασε ο κος Γαβρόγλου και η ΕΛΑΣ είναι μια άποψη που είναι ενταγμένη σε αυτό το δόγμα και η οποία δεν επιδιώκει να συζητήσει σε επίπεδο νομικό και πολιτικό μία σειρά ζητημάτων που ανακύπτουν από το Νόμο Πιερρακάκη, την απόφαση του ΣτΕ, αλλά και την απόφαση του ΔΕΕ για την Ουγγαρία. Ειδικότερα:

- Αρχικά το περιεχόμενο της νομικής διαφοράς έγκειται στην ίδρυση ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Δεν αφορά στην ίδρυση πανεπιστημίων από ημεδαπούς ή αλλοδαπούς ιδιώτες, για τους οποίους δεν υπάρχει σχετική ρύθμιση στο Νόμο Πιερρακάκη.

- Κατά τις αποφάσεις αυτές υποχωρεί η πρόταξη της ξεκάθαρης διατύπωσης των αρ. 165 – 166 ΣΛΕΕ, που ορίζουν ρητά πως η Ένωση λειτουργεί ΥΠΟΣΤΗΡΙΖΟΝΤΑΣ και ΣΥΜΠΛΗΡΩΝΟΝΤΑΣ τη δράση των κρατών μελών στο κομμάτι της εκπαίδευσης, σεβόμενη ταυτόχρονα πλήρως την αρμοδιότητα των κρατών μελών για το περιεχόμενο της διδασκαλίας και την οργάνωση του εκπαιδευτικού συστήματος, την πολιτιστική και γλωσσική τους πολυμορφία και την επαγγελματική εκπαίδευση. Είναι δηλ. η ευρωπαϊκή νομοθεσία ΣΤΟ ΚΟΜΜΑΤΙ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΚΙ ΟΧΙ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΙΣΧΥΟΣ, όσον αφορά το ζήτημα της εκπαίδευσης.

- Και οι δύο αποφάσεις αντιμετωπίζουν τις υπηρεσίες εκπαίδευσης ως επαγγελματική δραστηριότητα κι εμπόρευμα κι επομένως βλέπουν εν προκειμένω πως υπερισχύει το άρ. 49 ΣΛΕΕ περί ελευθερίας εγκατάστασης , το οποίο δεν μπορεί να υποχωρεί έναντι περιορισμών που θέτει η νομοθεσία των κρατών μελών. Εάν όμως οι υπηρεσίες εκπαίδευσης καθίστανται εμπόρευμα, που πρέπει να διακινείται ελεύθερα, όπως ας πούμε τα τρόφιμα, η επιδίωξη κέρδους δεν θα τις καθιστά κι ευάλωτες όσον αφορά στην παραγωγή γνώσης με τρόπο αμερόληπτο, ακαδημαϊκά ελεύθερο, αλλά και στο τέλος ποιοτικό;

- Περιορισμοί ως προς την εφαρμογή του αρ. 49 ΣΛΕΕ περί ελευθερίας εγκατάστασης μπορούν να τεθούν μόνο για λόγους γενικότερου δημοσίου συμφέροντος, λόγους δημόσιας ασφάλειας κι εν προκειμένω στο ζήτημα της εκπαίδευσης, όπως έχει κριθεί από το ΔΕΕ όταν δεν εκπληρώνεται ο σκοπός της εξασφάλισης υψηλού ποιοτικού επιπέδου στην τριτοβάθμια εκπαίδευση από την ίδρυση μη κρατικών και ιδιωτικών τριτοβάθμιων πανεπιστημιακών ιδρυμάτων.

- Όσον αφορά στην απόφαση του ΔΕΕ για την Ουγγαρία, αυτή έκρινε ένα τελείως διαφορετικό ζήτημα. Αρχικά στην Ουγγαρία δεν υπάρχει καμία νομοθετική απαγόρευση περί ίδρυσης ιδιωτικών ή μη κρατικών πανεπιστημίων, όπως υφίσταται στην Ελλάδα. Η κυβέρνηση Όρμπαν περιέλαβε στην νομοθεσία για την ίδρυση τέτοιων ιδρυμάτων τον όρο να ασκούν τα ιδρύματα αυτά πανεπιστημιακό έργο στη χώρα προέλευσής τους, με στόχο να κλείσει το πανεπιστήμιο του Σόρος. Το ΔΕΕ έκρινε πως η Ουγγαρία μεταξύ άλλων δεν αιτιολόγησε γιατί ο όρος αυτός θα επιδρούσε στην εξασφάλιση της ποιότητας των σπουδών στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Ως εκ τούτου, το δικαστήριο διαπίστωσε ότι η Ουγγαρία δεν είχε επιχειρήματα επί του ισχυρισμού αυτού και για αυτό τον απέρριψε ως αναιτιολόγητο κι όχι με αβάσιμη αιτιολογία

- Στην απόφαση του ΣτΕ, φαίνεται πως το ζήτημα της ποιότητας σπουδών και του πως αυτό διασφαλίζεται δια του Νόμου Πιερρακάκη δεν αναπτύσσεται και δεν αιτιολογείται ενδελεχώς κι επαρκώς. Δείχνοντας μια εμμονή στο κομμάτι της προστασίας της ελευθερίας εγκατάστασης δεν μπαίνει στο ζήτημα της ποιότητας, το οποίο κατά τη γνώμη μου μπορεί να αποτελέσει και κομβικό σημείο της επιχειρηματολογίας της ελληνικής πλευράς, εάν κάποια στιγμή αποφασίσει να ασχοληθεί με το νόμο αυτό. Μπορεί εξάλλου κάποιος να εμπιστευτεί το ελληνικό κράτος σήμερα, όπως αυτό λειτουργεί (και δεν λειτουργεί ), για τη διασφάλιση της ποιότητας των μη κρατικών παραρτημάτων; Δείγματα είχαμε αρκετά πριν λίγο καιρό σχετικά με το ποιοι και πως ετοιμάζονται να ανοίξουν μαγαζί στη χώρα μας.

- Η απόφαση του ΣτΕ θεωρεί παρωχημένο το αρθ. 16 Συντ, εντάσσοντας το σε ένα τελειώς διαφορετικό ιστορικό πλαίσιο, την ίδια ώρα που αναγνωρίζει ως μνημείο ακαδημαϊκής ελευθερίας το δικαίωμα ίδρυσης πανεπιστημίων από ιδιώτες. Όμως, το αρ. 16 αυτό ακριβώς ήθελε να διασφαλίσει μετά από δεκαετίες δράσης στη χώρα εξωγενών συμφερόντων, που με διάφορους τρόπους επεδίωκαν την άσκηση επιρροής και δια της παιδείας στην ελληνική κοινωνία. Σήμερα, δηλ. αν έρθει ένα πανεπιστήμιο της Τουρκίας και ανοίξει τμήμα Νομικής στο οποίο θα διδάσκει και Ιστορία, δεν θα τεθεί ζήτημα τέτοιας επιρροής; Ακαδημαϊκή ελευθερία δεν υφίσταται όταν οι επιστήμες αναπτύσσονται με τρόπο μεροληπτικό πάνω σε ένα πεδίο σύγκρουσης μεταξύ διαφορετικών συμφερόντων. Ακαδημαϊκή ελευθερία και κατά παραγγελία παραγωγή γνώσης με προκαθορισμένα τα συμπεράσματα δεν μπορούν να συνυπάρξουν.

Όλα τα παραπάνω είναι επιχειρήματα που μια πολιτική δύναμη που βρίσκεται στα αριστερά του πολιτικού χάρτη οφείλει να προτάξει. Η ακαδημαϊκή ελευθερία, η μη εμπορευματοποίηση της εκπαίδευσης, ο δημόσιος χαρακτήρας της παιδείας και η διασφάλιση δωρεάν ποιοτικών σπουδών, το κύρος των τίτλων σπουδών των δημόσιων πανεπιστημίων, η γενναία χρηματοδότηση, όλα μπορεί να φαντάζουν παρωχημένα διακυβεύματα που η σύγχρονη εποχή του αμετανόητου νεοφιλελεύθερου μονοδρόμου να επιθυμεί να βάλει στο χρονοντούλαπο της ιστορίας. Αυτό θα σημαίνει, όμως, πως το παιδί μιας οικογένειας με περιορισμένες οικονομικές δυνατότητες θα πάψει να έχει ανάγκη να σπουδάσει δωρεάν σε ένα δημόσιο πανεπιστήμιο κι οι σπουδές του να αποτελέσουν εφόδιο για την περαιτέρω κοινωνική κι επαγγελματική του εξέλιξη; Θα πάψει να υφίσταται η ταξική διαμόρφωση της κοινωνίας;

Ρητορικό ερώτημα που αποτελεί τη βάση του προβληματισμού πέρα και μακριά από την σύγχρονη προσέγγιση της πολιτικής που βάζει ως διακύβευμα την προσαρμογη στο κυρίαρχο ρεύμα. Μπαίνουμε λοιπόν στο δίλημμα όχι μεταξύ αριστεράς και δεξιάς, αλλά στο δίπολο «πολιτική αρχών vs πολιτική της ευκαιρίας». Υποστηρίζουμε αρχές και ιδέες που γεννά η ανάγκη κομματιών της κοινωνίας ή υποστηρίζουμε τις απόψεις που έχουν δύναμη στην κοινωνία, είναι το δίλημμα εν προκειμένω. Έτσι φτάσαμε σήμερα στα επιχειρήματα της «ασφάλειας δικαίου» και των «δυσμενών οικονομικών συνεπειών για το κράτος», που δεν είναι βέβαια ανερεισματικά, αλλά που έρχονται για να απαντήσουν σε άλλες κοινωνικές ανάγκες, άλλων κοινωνικών ομάδων.
Επιπλέον αυτή η άποψη παραβλέπει ένα σημαντικό ζήτημα.

Πρώτον , δεν είναι λίγες οι φορές που η νομολογία και του ΔΕΕ, αλλά κυρίως του ΣτΕ έχει αλλάξει. Και θα ταν μια πρόκληση και για τους νομικούς μιας κυβέρνησης που βλέπει πως ο Νόμος Πιερρακάκη θα πλήξει τη δημόσια εκπαίδευση να θέσουν τα κατάλληλα επιχειρήματα με μια δομημένη αιτιολογία με στόχο μια άλλη δικαστική προσέγγιση για το νόμο αυτό. Το ίδιο θα μπορούσε να γίνει κι ενώπιον του ΔΕΕ και όσων άλλων διεθνών δικαστηρίων χρειαστεί. Μια εξ αρχής παραίτηση από όλες αυτές τις κρίσιμες μάχες, που δεν είναι μάλιστα και εκ προοιμίου χαμένες έρχεται να συμπληρώσει το περιεχόμενο του όρου embedded, της στόχευσης εν προκειμένω σε μια ενσωματωμένη διαχείριση με το πρόσχημα της προσέγγισης ως αναπόδραστης της κατάστασης που αφήνει μια προηγούμενη νεοφιλελεύθερη κυβέρνηση.

Ίσως είναι η πιο ρεαλιστική προσέγγιση αυτή, όταν η πολιτική αντιμετωπίζεται με όρους προσωπικής και πολιτικής επιβίωσης. Όμως, αυτό δεν είναι και το πρόβλημα σήμερα; Η προσέγγιση της πολιτικής με όρους επαγγελματικούς, χωρίς αρχές, χωρίς υπηρέτηση αξιών, χωρίς διαπάλη ιδεών αλλά μόνο με την αναζήτηση λύσεων μέσα από την ελάχιστη τριβή; Το σίγουρο είναι πως από αυτό το modus operandi πάντα ζημιώνονται οι πιο αδύναμοι της κοινωνίας, που αποτελούν διαρκώς την κοινωνική πλειοψηφία. Αυτή ακριβώς η ηγεμονία αυτού του πολιτεύεσθαι είναι που σήμερα πυροδοτεί την κρίση εκπροσώπησης και φουντώνει τις ανισότητες, την κρίση θεσμών, τη διαφθορά, την άνοδο της ακροδεξιάς.

Σήμερα περισσότερο από ποτέ είναι ανάγκη για επιστροφή σε ένα εναλλακτικό τρόπο παραγωγής πολιτικής. Που μπορεί να φαντάζει παλιός, αλλά είναι πάντα διαχρονικός κι έχει τις ρίζες του στις ανάγκες των πολλών. Πρόκειται για την «πολιτική των αρχών», που ξέρει ποιους στην κοινωνία θέλει να ωφελήσει, ποιες κοινωνικές δυνάμεις θέλει να συσπειρώσει και με ποια μέσα; Κυρίως με λόγο καθαρό και χωρίς διάθεση θόλωσης.